Wat is een autismespectrumstoornis (ASS)?

Als je een autismespectrumstoornis (ASS) hebt, wordt informatie in de hersenen anders verwerkt dan bij de meeste mensen. Een ASS wordt tegenwoordig meer gezien als een vorm van neurodiversiteit.

Vroeger werd er een onderscheid gemaakt tussen verschillende soorten autisme, zoals klassiek autisme, Asperger en PDD-NOS. Onderzoek leverde niet genoeg bewijs voor dat zo’n indeling passend is. Daarom wordt nu de diagnose autismespectrumstoornis (ASS) gebruikt. Een ASS is niet bij iedereen hetzelfde. De kenmerken kunnen namelijk per persoon verschillen en de ene persoon kan de kenmerken sterker hebben of ervaren dan de andere persoon.

Neurodiversiteit

Iedereen verwerkt informatie op een andere manier en iedereen leert en denkt op een andere manier. Daarom wordt er een ASS vaker gezien als een vorm van neurodiversiteit. De term neurodiversiteit kan een mogelijk negatief beeld dat mensen van autisme kunnen hebben, verminderen. Dit wil niet zeggen dat je geen last van een autismespectrumstoornis kan hebben. Het kan helpen om de diagnose autismespectrumstoornis te krijgen, omdat jij en je omgeving dan beter snappen waarom dingen bij jou anders werken en je hier ook hulp bij kunt krijgen.

Herkennen van een ASS

Artsen en onderzoekers praten al jarenlang over wat autisme en een autismespectrumstoornis nu precies is. Hoe er tegen ASS wordt aangekeken, verandert ook. Meestal herken je een ASS op twee gebieden:

1. Hoe het contact met anderen verloopt anderen gaat

Iedereen communiceert op een andere manier. Wat voor de één hierbij vanzelfsprekend lijkt, kan voor de ander juist energie kosten of anders verlopen.

Bij een ASS kun je merken dat je in je communicatie niet goed wordt begrepen en dat er misverstanden ontstaan. Andersom kun je meer moeite hebben om anderen te begrijpen of je in te leven in wat iemand anders voelt, bijvoorbeeld doordat je uitdrukkingen heel letterlijk neemt of het lastig vindt om iemands gezichtsuitdrukking te begrijpen. Mensen met een ASS geven vaker de voorkeur aan gesprekken met een duidelijk doel of betekenis. Gesprekken over dagelijkse dingen kunnen daardoor minder interessant zijn.

2. Welk gedrag vaker voorkomt

Iedereen heeft andere hobby’s en interesses. Er kunnen verschillen zijn in hoe iemand deze hobby’s en interesses beleeft. Ook heeft iedere persoon ander gedrag. Wat voor veel mensen vanzelfsprekend lijkt, voelt voor iemand met een ASS soms onlogisch of overweldigend en andersom.

Bij een ASS kan je misschien merken dat je behoefte hebt aan nauwkeurig zijn. Je kunt sommige onderwerpen zo interessant vinden dat je er alles van wilt weten en bijna niet meer aan iets anders kunt denken. Je kunt bijvoorbeeld heel geïnteresseerd zijn in een thema als aardrijskunde en alle hoofdsteden uit je hoofd willen leren. Misschien heb je ook meer behoefte aan herhaling dan andere mensen, omdat dit je rust en duidelijkheid kan geven. Je kunt bijvoorbeeld kleine bewegingen herhalen, zoals het wiebelen met je voeten. Maar het kunnen ook woorden of zinnen zijn, die je vaak opnieuw zegt. Ook kan het rust geven als je dingen in een bepaalde volgorde en op vaste momenten doet.

Kenmerken van een ASS

Naast gedrag en hoe het contact met anderen verloopt, zijn kenmerken van een ASS die vaker voorkomen:

  • Je bent voor sommige prikkels heel gevoelig en voor andere juist niet. Ook kan je sneller last hebben van overprikkeling;
  • Je hebt behoefte aan voorspelbaarheid en duidelijkheid. Dat kan helpen bij het omgaan met stress en prikkels;
  • Je hebt meer oog voor detail.

De kenmerken van een ASS kunnen sterk per persoon verschillen. Het kan voor mensen met een ASS en hun naasten lastig zijn om in het dagelijks leven met een ASS om te gaan. Veel mensen met vinden fijne manieren om met de ASS om te gaan.

Diagnose van een ASS

Het is niet zo makkelijk om een ASS bij iemand vast te stellen. Het is bijvoorbeeld niet in je hersenen of bloed te zien. Daar komt bij dat iedereen wel wat kenmerken heeft die bij ASS kunnen horen.

Zo zijn er veel mensen die helemaal opgaan in hun hobby of interesse. Of die het moeilijk vinden om aan iemands gezicht te zien hoe die persoon zich voelt.

Krijg je steeds meer problemen op school, op je werk of in relaties met andere mensen? En herken je een paar van de kenmerken die vaak voorkomen bij mensen met een ASS? Dan kan het nuttig zijn om dit eens verder uit te zoeken.

Je kunt als eerste naar je huisarts gaan om hierover te praten. Als die denkt dat je misschien een ASS hebt, ga je naar een psycholoog of psychiater. Die zal vervolgens onderzoeken of je kenmerken hebt die passen bij een ASS.

Diagnose bij kinderen

Na een eerste gesprek zal de psycholoog of psychiater graag meer willen weten. Er wordt dan bijvoorbeeld extra onderzoek gedaan via vragenlijsten. Ook is het goed om te zien hoe je je in verschillende situaties gedraagt. Bijvoorbeeld tijdens het spelen met je broertje of zusje, of in de klas op school.

Ook wordt goed onderzocht wat de oorzaak kan zijn. Als je niet reageert op wat iemand anders zegt, kan dat met een ASS te maken hebben. Maar het kan ook komen door een probleem met je gehoor.

Diagnose bij volwassenen

Soms voel je je hele leven al dat sommige dingen bij jou anders gaan dan bij andere mensen, zonder dat je precies weet waarom. Misschien heb je hier soms last van. Het kan zijn dat je pas op latere leeftijd ontdekt dat je misschien een ASS hebt.

Vaak gebeurt dat na een grote gebeurtenis in je leven waarbij het lastig kan zijn om met de situatie om te gaan. Er kan bijvoorbeeld iets veranderen op je werk, of in een relatie. Dat je lastig met de situatie om kunt gaan, kan te maken hebben met een autismespectrumstoornis. Het kan dan helpen als er een diagnose komt, zodat je ondersteuning kunt krijgen die je verder helpt. Ook kan je dan aan je omgeving uitleggen waarom dingen bij jou soms anders gaan. Jullie kunnen er dan samen rekening mee houden.  

Diagnose bij vrouwen

Een ASS wordt nog vaak minder snel herkend bij meisjes en vrouwen, dan bij jongens en mannen. Sommige onderzoekers denken dat een ASS bij vrouwen andere kenmerken heeft dan bij mannen. Ook lijkt het erop dat een ASS bij vrouwen minder snel opvalt. De laatste jaren is hier steeds meer aandacht voor, maar er is ook nog veel discussie over.

Oorzaken van een ASS

Een autismespectrumstoornis kan verschillende oorzaken hebben. Het kan een combinatie van oorzaken zijn.  

Erfelijkheid

Op basis van onderzoek wordt geschat dat bij 8 van de 10 mensen met een ASS erfelijkheid een rol speelt. Er zijn nieuwere onderzoeken die schatten dat het om 5 tot 6 op de 10 mensen gaat. Het is niet zo dat dit door een bepaald gen komt. Het gaat om honderden genen, die bij bepaalde veranderingen in de omgeving kunnen bijdragen aan het ontwikkelen van een ASS.

Omgeving

Wetenschappers denken dat de omgeving ook een rol speelt. Dat betekent dat je een erfelijke aanleg kunt hebben voor een ASS. Dit betekent niet dat je ook ASS ontwikkelt. Er zijn veel dingen (omgevingsfactoren) die een rol kunnen spelen. Ook zijn erfelijkheid en omgeving lastig uit elkaar te halen. Van sommige dingen is al wel bewezen dat ze met een ASS te maken kunnen hebben. De kans op een ASS is groter bij:

  • te weinig (tekort) vitamine D3 tijdens de zwangerschap
  • gebruik van sommige medicijnen tijdens de zwangerschap (antidepressiva)
  • problemen tijdens de geboorte, zoals te vroeg geboren worden
  • ouders die op hogere leeftijd nog kinderen krijgen.

Behandeling van een ASS

Als je een ASS hebt, dan kan je dit niet behandelen zodat het verdwijnt. Wel kunnen jij en je omgeving hulp krijgen bij het leren omgaan met een ASS.  

Bij kinderen

Kinderen kunnen ondersteuning krijgen bij het leren omgaan met anderen. Ook krijgen ouders training, zodat ze hun kind hier beter bij kunnen helpen. Ook voor broertjes en zusjes zijn er oefeningen om beter te leren omgaan met een ASS.

Omdat de kenmerken per kind verschillen, zijn er ook verschillende behandelingen. Voor problemen met spraak bijvoorbeeld, het verwerken van prikkels of het omgaan met emoties.

Bij volwassenen

Op latere leeftijd kun je als gevolg van een ASS ook last krijgen van andere problemen. Je bent bijvoorbeeld vaak angstig, of je kunt last hebben van sombere gevoelens. Behandeling bij volwassenen is vaak bedoeld om met zulke problemen te leren omgaan.

Gevolgen van een ASS

Een ASS kan een rol spelen bij waarom dingen bij jou anders gaan dan bij anderen. Dat kan je merken op verschillende manieren. Voor sommige mensen en in verschillende situaties heeft een ASS meer invloed op het dagelijks leven dan voor andere mensen. Een op de drie mensen met een ASS heeft daarnaast ook een verstandelijke beperking. Hieronder staan situaties genoemd waarin je kunt merken dat je misschien een ASS hebt.

Je kunt met een ASS moeite hebben om voor jezelf te zorgen, bijvoorbeeld doordat je het lastig vindt om je gedrag te passen met de situatie. Je hebt misschien een favoriet kledingstuk, dat je dag en nacht wilt dragen. Of je houdt er niet van dat je haren nat worden tijdens het douchen. Dan is het niet zo makkelijk om schoon te blijven, maar je kunt hier hulp bij krijgen en leren wat er voor jou prettig is.

Vooruitzichten met een ASS

Een ASS gaat niet over. Het hoort bij je en je houdt het dus je hele leven. Dat kan op sommige momenten lastig zijn. In je studie of je werk bijvoorbeeld. Of wanneer je op jezelf gaat wonen. Of wanneer jij en je partner over kinderen nadenken.

Maar een ASS zorgt niet alleen maar voor moeilijke dingen. Soms kan het je juist ook helpen. Zo ben je met een ASS vaak heel goed in patronen herkennen, kan je creatief denken en heb je oog voor detail. Dat zijn kenmerken die in sommige beroepen goed van pas komen. Als je heel precieze controles moet uitvoeren bijvoorbeeld. Maar ook wanneer het belangrijk is om creatief te zijn, bijvoorbeeld bij muzikanten of fotografen.

Meer kans op andere ziektes

Mensen met een ASS hebben meer kans op andere ziektes en gezondheidsklachten. De kans is vijf keer zo groot dat je in je leven een lichamelijke ziekte krijgt. Bijvoorbeeld:

  • Maag- en darmklachten
  • Hart- en vaatziekten
  • Problemen met je weerstand

Ook kunnen mensen met een ASS een andere aandoening ontwikkelen, zoals een angststoornis, depressie of ADHD. Dit kan ontstaan doordat je veel moeite moet doen om je aan te passen aan de wereld, of omdat je er aanleg voor hebt. Je sociale leven en je omgeving kunnen hierbij ook een rol spelen.

Het is soms lastig te herkennen of je een andere aandoening ontwikkelt. Bijvoorbeeld omdat je huisarts denkt dat het te maken heeft met de ASS en daardoor weinig aandacht heeft voor je klachten. Of omdat je zelf niet goed weet hoe je hierover moet praten met je huisarts. Daarom is het goed om mogelijke klachten op tijd te herkennen: bij jezelf, of bij je naaste met een ASS. Dan kan de behandeling op tijd starten.achten op tijd te herkennen: bij jezelf, of bij je naaste met autisme. Dan start de behandeling op tijd.

Advies voor mensen met een ASS en hun naasten

Informatie en ondersteuning opzoeken kan helpen om met de gevolgen van een ASS om te gaan. Je kunt bijvoorbeeld boeken lezen over een ASS of er bij je huisarts naar vragen.

Voor mensen met een ASS

Jezelf (leren) kennen

Of je een ASS hebt of niet, het is altijd fijn om te weten waar je goed in bent en waar je minder goed in bent. Je kunt dan beter zoeken naar dingen die bij je passen en naar hoe je met dingen omgaat. Heb je bijvoorbeeld veel onrust omdat je niet weet wat er vandaag allemaal gaat gebeuren? Dan helpt het als je een goede planning in je agenda maakt. Je kunt ook een lijstje maken waarop je taken afvinkt, dingen (zoals de badkamer) overzichtelijk indelen en opschrijven in welke volgorde je spullen moet gebruiken.

Praten met anderen

Het kan helpen als je met mensen praat over de dingen die je goed kan en minder goed kan. Je hoeft niet alles aan iedereen te vertellen natuurlijk. Maar als je in je werk graag dingen op een bepaalde manier doet, is het goed als anderen dat ook weten. Verder kan het fijn zijn om te praten met andere mensen die een ASS hebben. Dat kan via de Nederlandse Vereniging voor Autisme.

Risico verkleinen op een ASS

Je kunt niets doen om een ASS te voorkomen. Je kunt alleen groeien in het omgaan met een ASS.

Omdat een ASS voor een deel erfelijk is, kan dit vragen oproepen als je zelf kinderen wilt. Erfelijkheid kan samen met invloeden uit je omgeving (bijvoorbeeld werken met giftige stoffen, luchtvervuiling en bepaalde medicatie tijdens de zwangerschap) een rol spelen bij ASS. Ook kunnen het op latere leeftijd kinderen krijgen en problemen (complicaties) bij de geboorte van je kind een rol spelen.

Het is dus niet zo dat je altijd kinderen met een ASS krijgt, als je zelf een ASS hebt. Die kans kan per persoon weer verschillen. Als je dit een belangrijk onderwerp vindt, dan kun je hier met je arts over praten.

De Hersenstichting heeft bij het opstellen van deze tekst dankbaar gebruik gemaakt van adviezen van

  • Prof. dr. Wouter G. Staal, Hoogleraar klinische kinder- en jeugdpsychiatrie, Radboudumc te Nijmegen en hoofdopleider bij Karakter, opleidingsorganisatie voor kinder- en jeugdpsychiater
  • Prof. dr. Hilde M. Geurts, Hoogleraar klinische neuropsychologie, Universiteit van Amsterdam

Laatste update: april 2025